Τρίτη, 8 Ιουλίου 2014

Γράμμος ,Περπατώντας στα Σημάδια του Χρόνου

Κείμενο και επιλογή κειμένων:   Τάσος Ορφανίδης,
φωτογραφίες: Σ.Νούτσιας,Τ.Ορφανίδης,Θ.Κώτσιας

Η Ελλάδα είναι πλούσιος τόπος, σε ομορφιές της φύσης  και στα χνάρια της ιστορίας .Εμείς επιλέξαμε  τον Γράμμο,του οποίου τα  φυσικά και πολιτισμικά χαρακτηριστικά  , αναδεικνύονται καθυστερημένα, εφόσον παρέμεινε απομονωμένος ξεχασμένος και ερειπωμένος, για πάνω από  μισό αιώνα . Η ομορφιά της φύσης, αφαιρεί προσωρινά τις μνήμες του εμφυλίου πολέμου. Το μεγαλείο  του τοπίου συγκλονίζει τον επισκέπτη ,δεν του αποκαλύπτει τα καλά κρυμμένα μυστικά της ιστορικής περιόδου. 
Χιλιάδες  νέοι ξεψύχησαν στον τόπο αυτό ,απέμειναν μόνοι, φαντάσματα, να διηγούνται σε εμάς, με την πνοή του ανέμου, τις μοναδικές ιστορίες τους, αγάπης,πίκρας,πάθους,ελπίδας,αγωνίας, φόβου... . 
Το αισθανόμαστε στα πατήματα μας, αβέβαια στον  κίνδυνο του άγνωστου, του ξεχασμένου, της νάρκης και του θανάτου.Στα πατήματα της καφετιά αρκούδας ,στο λάγνο κάλεσμα της φύσης .
Δεν μένει παρά να περπατήσουμε  με σεβασμό ,στα κρυμμένα από την φύση, αλλά όχι λησμονημένα σημάδια του χρόνου , ως οδοιπόροι και προσκυνητές. 


Την ομάδα αποτελούσαμε, οι Στέφανος Νούτσιας & Τάσος Ορφανίδης (Θεσσαλονίκη), Θωμάς Κώτσιας(Αθήνα).
 Αδιαμφισβήτητος αρχηγός ο Στέφανος .Η μελέτη ιστορίας  του τόπου,  αλλά και η άριστη γνώση του για την περιοχή, ήταν το ασφαλές διαβατήριο  για την περιπέτεια μας.



 Ο Γράμμος είναι το τέταρτο υψηλότερο βουνό της Ελλάδας μετά τον Όλυμπο ,τον Σμόλικα και τον Βόρα, με την υψηλότερη κορυφή του να φτάνει σε υψόμετρο 2.520 μέτρα. Άλλες υψηλές κορυφές του Γράμμου είναι το Περήφανο (2444 μ.) το Διάσελο (2393 μ.), η Επάνω Αρρένα (2192 μ.), η Κάτω Αρρένα (2075 μ.), η Μαύρη Πέτρα (2169 μ.) και ο Μπανταρός (2036 μ.).

Ο όγκος του βρίσκεται στα ελληνοαλβανικά σύνορα και καταλαμβάνει το βορειοανατολικό τμήμα του νομού Ιωαννίνων, το νοτιοδυτικό του νομού Καστοριάς και ένα τμήμα της νοτιοανατολικής Αλβανίας Στα ανατολικά του από την ελληνική πλευρά περικλείεται από τον Σμόλικα και το Βόιον. Ουσιαστικά είναι τμήμα της ευρύτερης οροσειράς της Πίνδου, που καταλαμβάνει ολόκληρη την δυτική Ελλάδα. Είναι σκεπασμένος από πυκνά δάση και από αυτόν ξεκινούν πολλά υδάτινα ρεύματα.Η συνολική έκταση της οροσειράς του Γράμμου είναι 86 χιλιάδες στρέμματα.Συνολικά φιλοξενεί 186 είδη πανίδας, πολλά από τα οποία βρίσκονται υπό εξαφάνιση.

Ο Γράμμος, δείγμα του μεγαλείου της φύσης, είναι ένα ασύγκριτης ομορφιάς και ίσως μοναδικό στην Ευρώπη βουνό, σε χλωρίδα και πανίδα.
Η περιοχή Μπαρούγκα έχει ανακηρυχθεί “μνημείο της φύσης”. Εξαιτίας των ιδιαίτερων συνθηκών της ευρύτερης περιοχής του Γράμμου (Μπαρούγκα - τόπος δύσβατος, αραιή κατοίκηση), η βλάστηση έχει εξελιχθεί χωρίς καθοριστικές ανθρώπινες επιδράσεις, με αποτέλεσμα τη μέγιστη οικολογική τους αξία.

Η πλούσια βλάστηση της περιοχής διαφοροποιείται ανάλογα με το υψόμετρο: Σε χαμηλά υψόμετρα συναντούμε αμιγή δάση δρυός, καστανιάς, λεύκης και μαύρης Πεύκης. Σε υψόμετρο 800 μ. και έως 1800 μ., βρίσκουμε δάση ελάτης και οξιάς. Στην περιοχή του χωριού Γράμμος βρίσκεται ο μεγαλύτερος αλπικός βοσκότοπος της Ελλάδος. Ο επισκέπτης μπορεί να βρει βότανα, τσάι, ρίγανη, μανιτάρια κ.ά.

από  vlavitrips.com/
Η σπουδαιότητα του φυσικού περιβάλλοντος της περιοχής του Γράμμου είναι εμφανής και από τον μεγάλο αριθμό των ειδών της άγριας πανίδας που συναντιούνται. Στην περιοχή βρίσκουν καταφύγιο η καφετιά αρκούδα, ο λύκος, η αγριόγατα, το αγριογούρουνο, το ζαρκάδι, το αγριοκάτσικο κ.ά.
Σύμφωνα με την Ελληνική Ορνιθολογική Εταιρεία , στην περιοχή του Γράμμου ενδημούν τρία σημαντικά επιδημητικά αρπακτικά : ο Χρυσαετός , ο Πετροκότσυφας και η Χαμοκελάδα. Επίσης  ζουν και αναπαράγονται στην περιοχή  ο σφηκιάρης, ο φιδαετός, , η πετροπέρδικα, η στακτοτσικλητάρα, ο δρυομυγοχάφτης, η κοκκινοκαλιακούδα, ο κούρκος, η μεσοτσικλητάρα, το χαροπούλι κ.ά.

Στα αλπικά λιβάδια του Γράμμου, σε ύψος 2.350 μ., βρίσκεται η αλπική λίμνη με το μεγαλύτερο υψόμετρο στην Ελλάδα, η Γκιστόβα, κρυμμένη σε μια μικρή κόγχη ανάμεσα στις ψηλότερες κορυφές του Γράμμου, ακριβώς πάνω στη γραμμή των συνόρων.Η πρόσβαση γίνεται μόνο με πεζοπορία από το χωριό Γράμμος.  Η Γκιστόβα διατηρεί τα νερά της όλο το χρόνο και αποτελεί ένα σπάνιο για τα ελληνικά δεδομένα τύπο οικοτόπου.  Η ζωή μέσα στα κρυστάλλινα νερά είναι άφθονη, πληθώρα των αλπικών Τριτώνων (triturus alpestris)


Παρακάτω, τα 1.730 μ., στην περιοχή Επάνω Αρρένα, συναντάμε άλλη μια ορεινή διπλή λίμνη, τα Μουτσάλια, η οποία βρίσκεται κοντά στα όρια της ζώνης των δασών (άνω δασοόρια), σε μια περιοχή γεμάτη με πυκνά δάση οξιάς.


Από τον Γράμμο πηγάζουν οι ποταμοί Αλιάκμονας και Σαραντάπορος.
Ο Αλιάκμονας, ο μεγαλύτερος σε μήκος ποταμός της Ελλάδος, ξεκινά το ταξίδι του από το χωριό Γράμμος και στην πορεία του στην οροσειρά του Γράμμου σχηματίζει όμορφες χαράδρες. Ο άλλος ποταμός του Γράμμου, ο Σαραντάπορος, ξεκινά από τις πηγές της Τριακοσάρας (στην περιοχή της Χρυσής και των Αρρένων) και η κοιλάδα του χωρίζει τον Γράμμο από το Βόιο και την υπόλοιπη Πίνδο.
Στα νερά του Αλιάκμονα και του Σαρανταπόρου υπάρχει άφθονο ψάρι, με πιο αντιπροσωπευτικά είδη τις πέστροφες, τις μπριάνες, τους κέφαλους και τα συρτάρια.

Η διαδρομή είναι χαρακτηριστική για όποιον θέλει να γνωρίσει την ιστορία του εμφυλίου πολέμου, αφού συναντά οχυρά και υπολείμματα πυρομαχικών

Η πλούσια ιστορία της περιοχής του Γράμμου αρχίζει από την αρχαιότητα (ευρήματα Νεστόριου και επιγραφή αρχαίας Βάτυνας), περνά στους Ρωμαϊκούς χρόνους, το Βυζάντιο, την Τουρκοκρατία, τον Μακεδονικό Αγώνα ως την περίοδο του Εμφυλίου (1949) κατά την οποία, η περιοχή έγινε πεδίο σκληρών και πολύνεκρων μαχών.





Η κεντρώα εφημερίδα Ελευθερία πανηγυρίζει την τελική νίκη του Εθνικού Στρατού κατά του ΔΣΕ στο φύλλο της 30ης Αυγούστου 1949
Στον Γράμμο εκτυλίχθηκε κατά το 1948-1949 η τελική και σκληρότερη φάση του Εμφυλίου Πολέμου, που οδήγησε στην οριστική ήττα του Δημοκρατικού Στρατού από τον Κυβερνητικό Στρατό.

Τον Αύγουστο του 1949, τέθηκε σε εφαρμογή το σχέδιο Πυρσός με στόχο τις θέσεις του ΔΣΕ στον Γράμμο και στο Βίτσι. Η πρώτη φάση του σχεδίου που ονομάστηκε Πυρσός Α΄ ξεκίνησε στο Γράμμο, τη νύχτα 2 προς 3 Αυγούστου. Η επιχείρηση αυτή, που διήρκεσε μέχρι τις 8 Αυγούστου, ήταν παραπλανητικού χαρακτήρα, καθώς κύριος στόχος ήταν οι θέσεις των ανταρτών στο Βίτσι.

Η κύρια επιχείρηση προς το Βίτσι ξεκίνησε στις 10 Αυγούστου και έφερε την ονομασία Πυρσός Β΄. Ο κυβερνητικός στρατός, που υπερίσχυε σε αριθμητικές δυνάμεις και πολεμικό εξοπλισμό και διέθετε αεροπορική υποστήριξη, κατόρθωσε μέχρι τις 16 Αυγούστου να εκκαθαρίσει πλήρως το Βίτσι. Ο κύριος όγκος των Ανταρτών του Βιτσίου διέφυγε προς τον Γράμμο, όπου διεξήχθη η τελική φάση της επιχείρησης Πυρσός με την ονομασία Πυρσός Γ΄. Η επίθεση του Εθνικού Στρατού εξαπολύθηκε στον Γράμμο στις 25 Αυγούστου. Έπειτα από σφοδρό βομβαρδισμό, στον οποίο χρησιμοποιήθηκαν ακόμα και οι εμπρηστικές βόμβες Ναπάλμ, η άμυνα των ανταρτών κάμφθηκε και στις 29 Αυγούστου ο ΔΣΕ εγκατέλειψε τον Γράμμο και διέφυγε προς την Αλβανία. Με την κατάληψη του Κάμενιτς στις 30 Αυγούστου έληξε το πολεμικό σκέλος του Εμφυλίου.

Ο Γράμμος  έγινε δυστυχώς τάφος, χιλιάδων στρατιωτών και ανταρτών 



1η μέρα, 26 Ιουνίου




Το πενθήμερο ταξίδι μας από Θεσσαλονίκη(26/6-1/7/2014) είχε πρώτο σταθμό το Κάτω  Νεστόριο, το οποίο  φτάνει μέχρι τον ποταμό Αλιάκμονα. Βρίσκεται σε μια πλαγιά του Γράμμου, σε υψόμετρο 890 μ. Ένας καφές δίπλα στο ποτάμι, ήταν αρκετός για να πάρουμε την πρώτη μας εικόνα, από τον υπέροχο χώρο .Στο Νεστόριο, κάθε χρόνο διοργανώνεται το  river party, που ξεκίνησε πρώτο στην Ελλάδα ως θεσμός και μιμήθηκαν αργότερα πολλές άλλες περιοχές της χώρας .Κάθε καλοκαίρι το τελευταίο Σαββατοκύριακο του Ιουλίου, μουσικές εκδηλώσεις με γνωστούς καλλιτέχνες, εμπλουτίζουν το πρόγραμμα των εκδηλώσεων στα πλαίσια κατασκήνωσης .





Η διαδρομή μας συνεχίστηκε με κατεύθυνση την κορυφή της Αλεβίτσας ( 1589μ).
Στην περιοχή  διαδραματίστηκαν  οι μάχες στο ανατολικό μέτωπο, στη  μάχη του Γράμμου, το καλοκαίρι του 1948, αλλά  και η ανακατάληψη του Γράμμου στη συνέχεια τον Μάη του 1949, μετά από ελιγμό στο Βίτσι, από τον Δημοκρατικό Στρατό Ελλάδας(ΔΣΕ).











Υπάρχουν 2 επιλογές για να επισκεφθεί κάποιος το μέρος.
Η πρώτη  μέσω του Δήμου Ακριτών. Μετά τα χωριά Μεσσοποταμία-Διποταμία-Καλη βρύση ακολουθείς την πινακίδα προς Μονόπυλο. Ο χωματόδρομος ο οποίος ακολουθεί τα όρια των ΕλληνοΑλβανικών συνόρων,αρχίζει μετά την Καλή Βρύση .Περίπου σε 20 λεπτά θα συναντήσεις στα δεξιά σου μία μικρή τεχνητή λίμνη (Αλβανικό έδαφος).Στην πρώτη διασταύρωση μετά την λίμνη , θα στρίψεις αριστερά για να φθάσεις( πάντα με κατεύθυνση αριστερά σε κάθε διασταύρωση), για την κορυφή της Αλεβίτσας.
Η δεύτερη επιλογή είναι  από "Νεστόριο" με πορεία προς Πεύκο,Λειβαδοτότι. Μετά το Λειβαδοτόπι(Οκότσκο) αρχίζει κακοτράχαλος χωματόδρομος .όπου συναντάς τα χωριά Γιαννοχώρι(Γιανόβενι) ,Μονόπυλο(Πελκάτι) .Μετά την πινακίδα για Μονόπυλο ,ακολουθείς τον δρόμο δεξιά για Καλή Βρύση.Όταν αντικρίσεις την Αλβανική τεχνική λίμνη, στην πρώτη διασταύρωση δεξιά, κατευθύνεσαι στην κορυφή Αλεβίτσα.










Η μέρα μας συνεχίζεται ,με προορισμό  το χωριό Γράμμο (Γράμμουστα),επιστρέφοντας από Μονόπυλο,συνεχίζοντας  από τα χωριά Τρίλοφο(Σλήμνιτσα)& Φούσια.
 Έχοντας σχεδόν πάντα στα αριστερά μας τον Αλιάκμονα,
φθάνουμε σε διασταύρωση. Ευθεία πάμε για Λιανοτόπι ,Πευκόφυτο ,ακολουθούμε δεξιά για Γράμμο σε 7 χιλιόμετρα χωματόδρομο.







 Άγιο Αθανάσιο του 1860 


Πετασίτες Petasites





μετά (σήμερα)
πριν (8/2011 )
Ακολουθώντας τον χωματόδρομο για το χωριό Γράμμο, συναντήσαμε την προτομή του Πέτρου Κόκκαλη ,βανδαλισμένη από αδιάφορους  για την ιστορική του διαδρομή .Ο Π.Κόκκαλης ,ήταν Καθηγητής του Πανεπιστημίου Αθηνών , διάσημος χειρούργος και δάσκαλος, που αργότερα έγινε επίσης διάσημος ερευνητής, Καθηγητής του Πανεπιστημίου Αν. Βερολίνου. Ο καθηγητής Π. Κόκκαλης  συνέδεσε το όνομα του με τον ΔΣΕ, στην πιο κρίσιμη εποχή 

Σε  10' λεπτά περίπου φθάσαμε στο χωριό Γράμμο .Είναι χτισμένο σε υψόμετρο 1.380 μέτρων στις πλαγιές του Γράμμου και αποτελεί έναν από τους πιο ορεινούς οικισμούς της Ελλάδας. Παλαιοτέρα ο οικισμός είχε την βλάχικη ονομασία Γράμμο(υ)στα μέχρι το 1927.
Οι κάτοικοι της Γράμμουστας ασχολούνταν με την νομαδική κτηνοτροφία, τη βιοτεχνία, ενώ πολλοί ήταν τεχνίτες. Η ανάπτυξη της οικονομίας οδήγησε στον υπερπληθυσμό των κοπαδιών και ανθρώπων στα τέλη του 18ου και στις αρχές του 19ου αιώνα. Από το 1756, στο χωριό λειτουργούσε ελληνικό σχολείο. Από το Γράμμο ήταν ο ιατροφιλόσοφος Ιωάννης Νικολαΐδης, μέλος του ιατρικού συλλόγου της Βιέννης, ήδη από το 1871
 Το χωριό δέχτηκε επίθεση το Δεκαπενταύγουστο του 1760 κι έτσι οι κάτοικοι έφυγαν από το χωριό, καταφεύγοντας σε άλλες περιοχές της Μακεδονίας, όπως στα Λιβάδια Κιλκίς. Το χωριό δεν ερημώθηκε, αλλά αντιμετώπισε και την επίθεση του Αλή Πασά στις αρχές του 19ου αιώνα, οπότε και παρατηρήθηκε ξανά ρεύμα μετακίνησης κατοίκων προς άλλες περιοχές.
Κατά το Μακεδονικό Αγώνα, λειτούργησε στο χωριό ρουμανικό σχολείο. Οι κάτοικοι συμμετείχαν στον Αγώνα, ενώ από το χωριό καταγόταν ο Μακεδονομάχος οπλαρχηγός Ιωάννης Νακίτσας και ο Αργύριος Χατζόπουλος.
Κατά τη διάρκεια του Μεσοπολέμου, στο χωριό ζούσαν 300 περίπου Βλάχοι. Μετά το τέλος του Εμφυλίου, το χωριό ήταν εντελώς κατεστραμμένο. .Προσωπικές μαρτυρίες αναφέρουν ότι το χωριό κάηκε από την Χούντα και απαγορεύτηκε η επιστροφή των κατοίκων, ωστόσο ανοικοδομήθηκε σταδιακά από κατοίκους άλλων περιοχών, κατόπιν δημοπρασίας των οικοπέδων.(έχουν γίνει τρεις διαδοχικά)




καταφύγιο Γράμος

  Διανυκτερεύσαμε στο" καταφύγιο Γράμμος", το μοναδικό κατάλυμα,ιδιοκτησίας ενός νέου δραστήριου ατόμου ,του Γιώργου Σπύρου από Καστοριά.Η φιλοξενία ξεχωριστή ,ο χώρος καθαρός, προσεκτικός και περιποιημένος με προσωπικό γούστο .Αργότερα μάθαμε ότι κατασκευάσθηκε από τον Γιώργο με προσωπική εργασία .Τιμή κρεβατιού €15,ενώ παρέχεται εξτρά πρωινό και φαγητό σε λογικές τιμές . Παρέχεται  επίσης  τηλέφωνο,δωρεάν σύνδεση  internet και T.V .Τα κινητά δεν έχουν σήμα ,μέσα στο χωριό.
Από τον Γιώργο, μπορείς να συλλέξεις πρόσθετες πληροφορίες για διαδρομές στο βουνό ,ενώ ο ίδιος φρόντισε να βάλει σημάδια στην μονοπάτι για το Νοσοκομείο του ΔΣΕ


  2η μέρα, 27 Ιουνίου

Αφετηρία της επόμενης μέρας και  του μαγευτικού τοπίου, το μικρό χωριό της Γράμμουστας(1380μ), το οποίο αρχίζει τα τελευταία χρόνια, με καθυστέρηση πολλών δεκαετιών, να ξαναγεννιέται μέσα από τις στάχτες του.
Το χωριό απαριθμεί σήμερα περίπου 30 πέτρινα σπίτια,τα οποία κυρίως κατοικούνται την καλοκαιρινή περίοδο από κατοίκους άλλων περιοχών, ενώ οι κτηνοτρόφοι φτιάχνουν τις καλύβες τους, για την περίοδο που φέρνουν τα ζώα τους για βοσκή ,στα Αλπικά λιβάδια του Γράμμου.


.



Νωρίς το πρωί,αφήσαμε το χωριό και με το αυτοκίνητο  αναρριχηθήκαμε  στις πλαγιές του Γράμου. Κατά την διαδρομή, καθώς προσπερνούσαμε κοπάδια βοοειδών και αιγοπροβάτων, οι ποιμενικοί σκύλοι, πιστοί φύλακες,μας έδιωχναν με τα άγρια γαβγίσματα τους. 
 Πρόγραμμα μας ήταν, η ανάβαση στην κορυφή σε υψόμετρο 2520μ. Αφήσαμε το αυτοκίνητο στα Λεβέντικα και στην συνέχεια με ελαφρύ εξοπλισμό ,αρχίσαμε την ανάβαση.Τρεχούμενα νερά, παγωμένα ,συνόδευαν το περπάτημα μας .Οι εικόνες από τα αγριολούλουδα στα Αλπικά λιβάδια ,συμπλήρωναν  ανοιξιάτικο πορτρέτο .


















σαλέπι Orchis mascula

μανιτάρια Fungo epigeo



Τσούκα Πέτσικ, 2520μ


 Χωρίς τέλος οι κορυφογραμμές, στολισμένες από το γαλάζιο του ουρανού.

αμπριά




Η ανάβαση , από το σημείο που αφήσαμε το αυτοκίνητο(Λεβέντικα),μέχρι την κορυφή (2520μ), έγινε σε 2,5 ώρες περίπου .

«Τα θεμέλια μου στα βουνά και τα βουνά σηκώνουν οι λαοί στον ώμο τους 
και πάνω τους η μνήμη καίει ,άκαυτη βάτος».

("Οδυσσέας Ελύτης", "Άξιον Εστί ")

¨Όταν βρίσκεσαι εδώ πάνω , φεύγει η ματιά σου από το μοναδικό τοπίο και σκαλώνει παρέα με την σκέψη σου ,σε  αμπριά,πολυβολεία, κρατήρες από βόμβες.Όλα λείψανα μιας άλλης εποχής ,ζωντανά σημάδια μιας ιστορικής εποχής που έμεινε ανεξίτηλη στον χρόνο, για να μαζεύει σήμερα τις πληγές της, αναπλάθοντας τα γεγονότα και  αναγνωρίζοντας  την ιστορική τους αξία και σημασία.

Δεν μπορείς παρά να νοιώσεις ρίγος συγκίνησης μόνο με την σκέψη ότι ,χιλιάδες νέοι έδωσαν την ζωή τους τόσο αφειδώλευτα .

Πολλές οι κορφές που δόθηκαν μάχες .Όμορφες σήμερα, ντυμένες στο μπλε του ουρανού και στα χρώματα του αλπικού τοπίου .Θλίψη του χθες, όταν μπροστά σου ανοίγεται το θέατρο των μαχών .  Τσάρνο,  Αρένες, κι άλλες τοποθεσίες μαχών, όλες μια συνέχεια του χθες, στο σήμερα.























Ακολούθησε η Λίμνη Γκιστόβα η Δρακόλιμνη (2350μ) ,η αλπική λίμνη με το μεγαλύτερο υψόμετρο στην Ελλάδα,κρυμμένη σε μια μικρή κόγχη ανάμεσα στις ψηλότερες κορυφές του Γράμμου, ακριβώς πάνω στη γραμμή των συνόρων. Οι εικόνες αποτυπώνουν με τον καλύτερο τρόπο το ανοιξιάτικο τοπίο, με τα υπολείμματα του χιονιού που τροφοδοτούν την λίμνη. Από την κορυφή (2520), μέχρι την λίμνη κάναμε περίπου 1.30' ώρα .
Ένα διάλειμμα μισής ώρα και η ξαφνική μεταβολή του καιρού ,ήταν αρκετά για να πάρουμε το μονοπάτι της επιστροφής ,το οποίο κυμάνθηκε από 30' έως 1 ώρα . Η επιστροφή μας στο καταφύγιο συνοδεύτηκε από σαλέπι της περιοχής ,ενώ το βράδυ, το εξαιρετικό γεύμα με κρασί ήταν αρκετά για βαθύ ύπνο.

3η μέρα 28 Ιουνίου 
Το πρόγραμμα της επόμενης μέρας συμπεριελάμβανε ,επίσκεψη στο Νοσοκομείου του ΔΣΕ. Από το χωριό Γράμο ,ξεκινά ένα μονοπάτι με πολύ καλή σήμανση μέχρι το Λιανοτόπι. Δύο ώρες και 30', ήταν αρκετά για να φθάσουμε στην κάτω σπηλιά .Το μονοπάτι που παίρνει την κατεύθυνση  για να συναντήσει τον βράχο δίπλα στο ποτάμι ,με την κάτω και πάνω σπηλιά ,έχει σημανθεί ξεχωριστά από τον Γιώργο Σπύρου ,ιδιοκτήτη του καταφυγίου .









Το Μεγάλο Νοσοκομείο
Ο Νώντας(Σακελλαρίου)στον Εμφύλιο πόλεμο, υπήρξε ο Διευθυντής της Υγιειονομικής Υπηρεσίας του Δημοκρατικού Στρατού, δηλ. αντίστοιχα Γενικός Αρχίατρος του Ελληνικού Στρατού.
Το 1949 με την ήττα του Δημοκρατικού Στρατού, τον πήγαν στην Τασκένδη, όπου εργάσθηκε ως γιατρός και επέστρεψε στη Θεσσαλονίκη τον Μάιο του 1975.
 Δημιούργησε στο Γράμμο το μεγάλο νοσοκομείο των ανταρτών, των χιλίων πεντακοσίων (1500) κρεβατιών το 1948. Γράφει:
«Τις σκέψεις μου τις ανέφερα στο Μάρκο, με άκουσε με προσοχή, συμφώνησε και έδωσε τις απαραίτητες διαταγές.
Μαζεύτηκαν κτίστες, μαραγκοί και άλλοι ειδικοί. Την επίβλεψη του έργου αναθέσαμε στον Μιχάλη Σουμελίδη, εργολάβο, για να χτίσει το Νοσοκομείο.
 Σε μια χαράδρα, με κτιστούς θαλάμους και με σκέπαστρα από δέκα σειρές κορμούς δένδρων, για να μην υπάρχει κίνδυνος από αεροπορικούς βομβαρδισμούς, με μεγάλη αίθουσα χειρουργείου, να χειρουργούν δύο-τρεις χειρουργοί συγχρόνως, με άλλους βοηθητικούς χώρους, μαγειρεία, φαρμακείο κ.λπ. «Δούλευαν όπως τα μελίσσια και προσπαθούσε ο καθένας γρηγορότερα και καλύτερα. Τον μήνα Μάιο τελείωσε» (Το Υγειονομικό του Δημοκρατικού Στρατού, σελ. 70).
Δομικά υλικά, πέτρες και κορμοί δένδρων, σε τοποθεσία που δεν μπορούσε εύκολα να πληγεί από την αεροπορία. Όπως γράφει «κατασκευάσθηκε ένα μεγάλο Νοσοκομείο, Νοσοκομιούπολη». Βρίσκονταν κοντά στο χωριό Γράμμουστα κοντά στα σύνορα της Αλβανίας.

Η διαδρομή μέχρι τις σπηλιές δεν παρουσιάζει ιδιαίτερες δυσκολίες ,χρειάζεται προσοχή μόνο στους βράχους κοντά στην πάνω σπηλιά δεν παρέχουν προστασία και ασφάλεια ,επειδή κάποιοι από αυτούς ,εύκολα μετακινούνται.Κατά την επίσκεψη μας, δεν είδαμε τίποτε πέρα από γκρέμια ,οι δε σπηλιές δεν παρουσιάζουν κάτι ιδιαίτερο, πέραν από τις βάθρες χωρίς νερό στην κάτω σπηλιά . Το ποτάμι κοντά στις σπηλιές, είναι εύκολα προσβάσιμο .Η ξεχωριστή διαδρομή όμως και η ενδιαφέρουσα ιστορική σημασία της περιοχής , δημιουργούν την επιθυμία να επανέλθουμε.
εκκλησάκι 

κόπρανα αρκούδας



οξιές

πάνω σπηλιά βομβαρδισμένη


σήμανση μονοπατιού από Γιώργο Σπύρου

πάνω σπηλιά

κάτω σπηλιά


κάτω σπηλιά
κάτω σπηλιά

Χάρτης διαδρομής ,Χωριό Γράμμος- Νοσοκομείο




Η μέρα συνεχίστηκε με πεζοπορία μέχρι το Λιανοτόπι ,υπέροχη διαδρομή ,παρθένα,βατή, γεμάτη νοστιμότατες αγριοφράουλες .Ο Αλιάκμονας προσφέρεται για μεσημεριανή ανάπαυλα .







Το απόγευμα συνεχίσαμε με το αυτοκίνητο , κάνοντας την εξαιρετική διαδρομή, αλλά πολύ κουραστική ,Αγιος Ζαχαρίας -Τσάρνο

Χάρτης διαδρομής ,Άγιος Ζαχαρίας -Τσάρνο

Χάρτης διαδρομής ,Άγιος Ζαχαρίας -Τσάρνο


Μονή Αγίου Ζαχαρία





Διανύοντας επτά χιλιόμετρα χωματόδρομου, από τον παλιό οικισμό του Λιανοτοπίου σε υψόμετρο(1200μ),βρίσκεσαι μπροστά στο μοναστήρι του Αγίου Ζαχαρία,σε ένα ξέφωτο του Τσάρνο ,να φαντάζει μόνος του, ο  ιδιαίτερου κάλους μεταβυζαντινός ναός .Ο Άγιος Ζαχαρίας είναι ένα από τα παλιότερα μοναστήρια της Καστοριάς κι ένα από τα σημαντικότερα θρησκευτικά μνημεία.
Το μοναστήρι κτίσθηκε κοντά στα τέλη του 16ου αιώνα.Είναι μονόχωρος καμαροσκέπαστος, συνεπτυγμένος σταυροειδής με τρούλο.Ο ναός είναι χτισμένος σχεδόν εξ ολοκλήρου από πέτρα εκτός από τον τρούλο που έχει επένδυση και από κεραμίδι. Από το μοναστήρι σήμερα σώζεται μόνο το καθολικό  και κάποια σκόρπια ερείπια από τα κελιά των μοναχών.
Η εξωτερική εικόνα του είναι σχετικά καλή,  στο εσωτερικό του όμως πληροφορίες από internet αναφέρονται σε εμφανή τα σημάδια από πυρκαγιά που κατέστρεψε σημαντικά τμήματα των τοιχογραφιών. Οι τοιχογραφίες, δείγμα υψηλής τέχνης των αγιογράφων της εποχής, ανάγονται στον 17ο αιώνα και πολλές από αυτές έχουν ανάγλυφες παραστάσεις κάτι που δεν συναντάμε σε πολλούς ναούς.(Κατά την επίσκεψή μας η πόρτα ήταν κλειδωμένη.)

Ανησυχητική είναι η κατάσταση του,χωρίς φύλαξη, απομονωμένος και απομακρυσμένος ,χωρίς συντήρηση ,είναι εκτεθειμένος στην μοναξιά της φύσης, της καταστροφικής λαίλαπας του χρόνου  και της ανθρώπινης λεηλασίας .




Ο Τσάρνος θεωρείται, μία από τις ποιο επικίνδυνες ναρκοθετημένες περιοχές.Οι διεθνείς συνθήκες, τις οποίες έχει συνυπογράψει και η χώρα μας, επιβάλλουν να εξετάζονται λεπτομερώς οι επιπτώσεις των ναρκών στο περιβάλλον και να απομακρύνονται άμεσα, καθώς υπάρχουν πολλοί κίνδυνοι για ολόκληρο το οικοσύστημα. Επιπλέον, οι επιστήμονες θεωρούν ότι αυτή η ανάγκη γίνεται πιο επιτακτική, ειδικά όταν πρόκειται για ναρκοπέδια που βρίσκονται μέσα στη δασική περιοχή του Γράμμου πάνω από μισό αιώνα.


 Η απουσία της ανθρώπινης παρουσίας, λόγω της πολύχρονης απομόνωσης της περιοχής μετά το τέλος του εμφυλίου πολέμου ,συνετέλεσε στην δημιουργία ενός παρθένου οικοσυστήματος πλούσιο σε χλωρίδα και πανίδα.
 Με τον φόβο των ναρκοπεδίων, ο Τσάρνος έμεινε ανεπηρέαστος από την επίσκεψη του ανθρώπου.Δεν εκδηλώθηκε κάποια εκκαθάριση της περιοχής  για πολλά χρόνια, ενώ υπήρξε παντελής απουσία εκμετάλλευσης του.
Μία μεγάλη πυρκαγιά που ξέσπασε το 2007 στον Γράμμο, έκαψε 35.000 στρέμματα δάσους, λόγω του ότι δεν μπορούσε να επιχειρήσει η Πυροσβεστική Υπηρεσία. Τότε τα... αναμνηστικά πολεμοφόδια που άφησε ο εμφύλιος πόλεμος στο οικοσύστημα, άρχισαν να σκάνε από παντού και να επιδεινώνουν το δύσκολο έργο 20 δασοκομάντος, οι οποίοι, με κίνδυνο της ζωής τους, προσπαθούσαν απεγνωσμένα να σβήσουν τη φωτιά.
Δραματική έκκληση στις Αρχές απευθύνουν, οικολογικές οργανώσεις και οι κάτοικοι του Γράμμου, προκειμένου να βάλουν τέλος σε ένα μεγάλο οικολογικό έγκλημα που συντελείται στο βουνό της Καστοριάς και των Ιωαννίνων, το οποίο είναι ενταγμένο στο δίκτυο Natura 2000. Ενεργές νάρκες κρυμμένες στο έδαφος, χειροβομβίδες και επικίνδυνα βλήματα όλμων ξεχασμένα στα μονοπάτια του δάσους, συνθέτουν ένα εκρηκτικό σκηνικό που απειλεί το οικοσύστημα της περιοχής.

Οι ειδικοί από τη «Διεθνή Εκστρατεία για την Απαγόρευση των Ναρκών» κρούουν τον κώδωνα του κινδύνου, τονίζοντας μάλιστα ότι δεν είναι γνωστές οι ακριβείς τοποθεσίες των ναρκοπεδίων που υπάρχουν τόσο στον Γράμμο όσο και στο Βίτσι. Υπολογίζεται, όμως, ότι πάνω από 40 χιλιάδες στρέμματα γης κρύβουν νάρκες. Οι περισσότερες από αυτές τις εκτάσεις παραμένουν αχαρτογράφητες από τις υπηρεσίες του Στρατού και αποτελούν απειλή για το περιβάλλον.
Οι επιστήμονες υποστηρίζουν ότι υπάρχουν αρκετές «ύποπτες» τοποθεσίες στο βουνό, οι οποίες είναι παγιδευμένες με νάρκες. Για παράδειγμα, σε ορισμένα σημεία του όρους Τσάρνο, οι κτηνοτρόφοι αποφεύγουν να βόσκουν τα κοπάδια τους. Επιπλέον, οι ντόπιοι αναφέρουν μία τοποθεσία έξω από την Αετομηλίτσα, η οποία ενδέχεται να διατηρεί ναρκοπέδιο, ενώ οι περισσότεροι ισχυρίζονται με βεβαιότητα ότι έξω από το χωριό Χιονάτο υπάρχει επίσης ναρκοπέδιο, το οποίο δεν έχει προσεγγίσει ακόμα καμία υπηρεσία.
Άδοξο τέλος είχε, πρόσφατη προσπάθεια αποναρκοθέτησης του Γράμμου. Το έργο, συνολικού προϋπολογισμού 4,4 εκατομμυρίων ευρώ, δεν ολοκληρώθηκε .
Ο Γράμμος, βάσει ειδικής περιβαλλοντικής μελέτης, έχει προταθεί να ανακηρυχτεί σε Εθνικό Πάρκο από το 2009. Η πρόταση αυτή, όμως, εκκρεμεί και δεν εφαρμόστηκε ποτέ από τα αρμόδια όργανα της πολιτείας, στερώντας από τη δασική περιοχή ένα ολοκληρωμένο σχέδιο προστασίας.
Παράλληλα, η ύπαρξη τέτοιων επικίνδυνων στρατιωτικών υλικών αποτελεί πηγή κινδύνου και για τους ερευνητές αλλά και για οποιονδήποτε άλλον ανυποψίαστο περιπατητή βρίσκεται μέσα στο δάσος.
Πεύκος


Πεύκος

εκκλησάκι της Παναγίας σε διασταύρωση



χάρτης διαδρομής ,Άγ.Ζαχαρίας -Τσάρνο
Δύο ώρες περίπου ήταν αρκετές για να γυρίσουμε το Τσάρνο .
Περιοχή ιδιαίτερου φυσικού κάλους.
Το να περπατάς την περιοχή του Τσάρνο, εκτός από την πεζοπορικού και οικολογικού  χαρακτήρα εμπειρία, σε μαγεύει ο τόπος.Κάθε βήμα αποκαλύπτει φύλλα οξιάς, που σκέπασαν την ιστορία .  Το κάδρο  μπροστά μας από τα χρώματα της φύσης ,δεν μπορούν να κρύψουν τον χώρο  που χύθηκε τόσο αίμα ,υπήρξε τόσο πόνος και θλίψη . Κάθε θρόισμα των φύλλων συνδέεται με τους χιλιάδες νέους που έχασαν την ζωή τους. 

4η μέρα 29 Ιουνίου 

Η μέρα αυτή περιελάμβανε στο πρόγραμμα ,ανάβαση στην "πόρτα Οσμάν"(κύρια πύλη επικοινωνίας-τροφοδοσίας του ΔΣΕ με την Αλβανία) , στην συνέχεια ,"Πυραμίδα 67"(οριοθετική πυραμίδα των ελληνοαλβανικών συνόρων ,εκδόθηκε βιβλίο του Ρένου Αποστολίδη,τον Οκτώβριο του 1950) και τέλος Φλάμπουρο (1885μ)
.
Η διαδρομή μας την μέρα αυτή συνδυάζει χρήση αυτοκινήτου και πεζοπορία .Σε μία ώρα συνολικά φθάσαμε στην κορυφή της Πόρτας Οσμάν.Ιστορικό σημείο περάσματος.
Αφορά στις μάχες του 1949. Ήταν η κύρια πύλη επικοινωνίας-τροφοδοσίας του ΔΣΕ με την Αλβανία.
Μεγάλα ξέφωτα, λιβάδια.  Ένα πολύχρωμο πέπλο  λουλουδιών απλώνεται και διακόπτει το πράσινο .
Σπάνια φυτά αγκαλιάζουν το τοπίο .
κομμένο τσάι

Σέλα από το ζώο του Αλβανού

Στον δρόμο μας συναντήσαμε αρκετά κοπάδια από βοοειδή και αιγοπρόβατα.Οι ποιμενικοί σκύλοι φύλακες άγρυπνοι
Το τσάι κυριαρχεί παντού, προκαλώντας την αυθαίρετη και παράνομη συλλογή τους από καραβάνια Αλβανών ,που περνούν (σύμφωνα με καταγγελίες) παράνομα τα σύνορα για να τα συλλέξουν . Υπάρχει μεγάλη διαμάχη μεταξύ Έλληνων και Αλβανών, με αποτέλεσμα να συλλέγεται σε βάρος της ανάπτυξης του η ακόμη και να ξεριζώνεται  αντί να κόβεται .














πίνοντας από πηγή 


Πόρτα Οσμάν

Αλβανός με το ζώο του στο  μάζεμα τσαγιού

Πορτρέτο του Ρένου Αποστολίδη από τον ζωγράφο Γιάννη Σταύρου, 2003.
Επιστροφή στο αυτοκίνητο ,ενώ η διαδρομή συνεχίζεται με κατεύθυνση την Πυραμίδα 67.Η «Πυραμίδα 67» - που οφείλει τον τίτλο της στη συγκεκριμένη οριοθετική πυραμίδα των ελληνοαλβανικών συνόρων - όπου η τελευταία κύρια πράξη του αιματηρού εμφυλίου δράματος- προκαλεί σάλο... Και αποσιωπάται. Καταγγέλλει τον ίδιο τον πόλεμο, τη μιλιταριστική αντίληψη και την εγκληματική της φύση, καθώς και τους εκατέρωθεν υπευθύνους σε μια εποχή που η θριαμβεύσασα Δεξιά δεν σηκώνει μύγα στο ματωμένο σπαθί της
".…Με την ιδέα πως μονάχα η δικιά σου ζωή είναι δικιά σου, μόνο ο δικός σου ο εαυτός είναι ο εαυτός σου, μπορείς ν’απαλλαγής απ’ την τυραννία των μεγάλων.(Με την ίδια ιδέα απαλλάξου από κάθε λατρεία στον ηρωισμό για το αύριο και στη θυσία για ό, τι μελλοντικό!..) Δεν υπάρχουν “μεγάλοι”. Άνθρωποι μόνο υπάρχουν. Κι αν εγώ δεν μπορώ να γράφω τον “Ηλίθιο” του Ντοστογιέφσκι, μήτ’ εκείνος όμως θα μπορούσε να γράψει αυτό το γράμμα, όσο ασήμαντο κι αν είναι. Κι αυτό γιατί κανένας άνθρωπος σ’ όλον το χώρο δεν μπορεί να κάνει ή να ζήσει ό,τι κάνει κι όπως ζει ένας άλλος."







Αποτρόπαια συναισθήματα  ,δημιούργησε η εικόνα βανδαλισμού του δάσους, από Αλβανούς  υλοτόμους -εμπόρους (σύμφωνα με καταγγελίες),στην συνοριακή γραμμή, Ελληνικού εδάφους Μόνο παρουσία φυλασσόμενου  φυλακίου, θα μπορούσε να αποτρέψει τέτοια φαινόμενα,υπάρχει αναστάτωση στην περιοχή από πέρυσι που έλαβε δημοσιότητα το θέμα, μετά από σχετική ανάρτηση στο internet ,του Γιώργου Σπύρου


πυραμίδα 68

πυραμίδα 67








μανιτάρι δένδρου

γεύμα βουνού



Ποικίλα τα συναισθήματα,ικανοποίησης για την ανάβαση στην ονομαστή ,πυραμίδα 67,λύπης  για τον βανδαλισμό του δάσους οξιάς , απογοήτευσης για τα ελλειπή μέτρα προστασίας από Ελληνική πλευρά.
Ακολούθησε επιστροφή στο χωριό Γράμμουστα ,για να επισκεφθούν αργότερα την περιοχή Φλάμπουρο, οι Στέφανος και ο Θωμάς.Σύμφωνα με τις περιγραφές τους και τις εικόνες τους η περιοχή είναι γεμάτη με υπολείμματα  αμπριών .
χάρτης διαδρομής για Φλάμπουρο

Χάρτης 1949



























χορταστική σε μέγεθος και ποιότητα ομελέτα με πατάτες συνοδευόμενη από κρασί και μπύρα

5η μέρα, 30 Ιουνίου  
Αναχώρηση από καταφύγιο Γράμου το πρωί με συναισθήματα ικανοποίησης από την φιλοξενία και την ιστορική και φυσιολατρική περιήγηση μας.Το πρόγραμμα περιλαμβάνει Αρρένες ,Πέτρα Μούκα ,Αετομηλίτσα ,Πυρσόγιαννη ,επιστροφή στην Θεσσαλονίκη
αναμνηστική φωτογραφία μπροστά στο καταφύγιο Γράμος


Αφήνοντας πίσω μας το χωριό Γράμο μετά από 8 χιλιόμετρα περίπου,στρίβουμε δεξιά για να βρούμε σε 1 χιλιόμετρο την πινακίδα για Αετομηλίτσα .Συνεχίζουμε σε χωματόδρομο ,για να φθάσουμε στην Πάνω Αρένα και την τριακοσάρα ,σημείο συγκέντρωσης των Χίπις το 2013. Η διαδρομή με το αυτοκίνητο δεν παρουσιάζει εκπλήξεις, ενώ το τοπίο είναι ξεχωριστό .

Η Πάνω Αρένα((2196μ.) βρίσκεται σε στρατηγικό σημείο και την εποχή του εμφυλίου πολέμου οι μαχητές του Δημοκρατικού Στρατού Ελλάδος έδωσαν σκληρές μάχες για να την κρατήσουν. Οχυρωμένοι σε θέσεις μάχης και ορύγματα, που σημάδια τους παραμένουν ακόμη στη κορυφή, αντιστάθηκαν γενναία και κράτησαν τις θέσεις τους ως την ύστατη στιγμή. Την άφησαν τελευταία όταν είχε έρθει η ώρα για την σύμπτυξη τους και τον ελιγμό της διαφυγής προς το Βίτσι 




φούρνος ιδιοκατασκευής, απομεινάρι από την συγκέντρωση των  Rainbow Gathering 2013 στον Γράμμο,
Μετά από σύντομο διάλειμμα,αναχωρήσαμε με προορισμό τις Λίμνες Μουτσάλια.(1730m)

Την μικρή ανάπαυλα μας ακολούθησε ανάβαση-κατάβαση  της Κάτω Αρένας ((2085μ.) διάρκειας
μίας  ώρας .Εντυπωσιακή διαδρομή ,δύσκολη ,αλλά πλούσια σε χλωρίδα .Αυτό που ξεχώρισε ήταν το Lilium albanicum, το δεύτερο σπανιότερο κρινάκι της Ελλάδος/αλβανιας. Ενδημικό της περιοχής των ελληνοαλβανικών συνόρων.
Lilium albanicum

Ως ιδανική τοποθεσία για διάλειμμα ήταν η Πέτρα Μούκα(1841 μ),τοποθεσία στο βουνό Γράμμος, η οποία χρησιμοποιήθηκε ως έδρα της «Κυβέρνησης των βουνών» του Δημοκρατικού Στρατού Ελλάδας αλλά περιοδικά και του Γενικού Αρχηγείου του κατά τον Ελληνικό Εμφύλιο Πόλεμο. Το οχυρό ήταν μεγάλης στρατηγικής σημασίας, καθώς λόγω του ύψους και της θέσης του υπήρχε εποπτεία τεράστιας έκτασης από μεγάλο υψόμετρο (1841 μέτρα).

Στις 28-29 Αυγούστου 1949, έλαβε χώρα η μάχη της Πέτρα Μούκα (Μαύρης Πέτρας), κατά την οποία πραγματοποιήθηκε και η οριστική έξοδος των δυνάμεων του ΔΣΕ από την Ελλάδα.





Σε 15' από την Πέτρα Μούκα φθάσαμε στην Αετομηλίτσα .

 Η Αετομηλίτσα, παλιό κεφαλοχώρι, είχε γνωρίσει άνθιση τον 18ο, τον 19ο και τις αρχές του 20ου αιώνα.Είναι το βορειότερο χωριό του νομού στα Αλβανικά Σύνορα, και βρίσκεται σε υψόμετρο 1380-1490 μέτρων. Το όνομα Ντένισκο είναι σλάβικο και σημαίνει προσήλιο, που δηλώνει και το γεωγραφικό προσανατολισμό του χωριού. Το 1928 μετονομάστηκε σε Αετομηλίτσα  .Οικονομικά αυτοδύναμο εκείνη την εποχή είχε γύρω στα 40.000 αιγοπρόβατα, ενώ οι αγωγιάτες και οι έμποροι του χωριού έφταναν μέχρι τον Αυλώνα της Βορείου Ηπείρου ή τη Νιγρίτα των Σερρών και διακινούσαν προς τα εκεί τα προϊόντα τους.
Μεγάλες όμως ήταν και οι δοκιμασίες που γνώρισε το Ντένισκο ακόμη και μετά την απελευθέρωση απ' τους Τούρκους. Πρωταγωνίστησε κατά την εποχή του 1930 στην εξόντωση των κλεφτών που λυμαίνονταν την περιοχή. Αργότερα, χτυπήθηκε από τον Ελληνοϊταλικό Πόλεμο, αλλά κυριολεκτικά διαλύθηκε με τον εμφύλιο πόλεμο.
Πραγματοποιήθηκαν σφοδρές μάχες, αφού στο χωριό υπήρχε η Κυβέρνηση του βουνού και το αρχηγείο του δημοκρατικού στρατού, υπό τον Μάρκο Βαφειάδη. Οχυρά (πυροβολεία) και οι θέσεις των εγκαταστάσεων (Νοσοκομεία, πεδία βολής, μονοπάτια κλπ.) διασώζονται ακόμη και σήμερα.
Μετά το 1950, οι Αετομηλιτσιώτες βρέθηκαν διασκορπισμένοι σε όλα τα κράτη, κυρίως δε της Ανατολικής Ευρώπης, απ’ όπου και άρχισαν να επιστρέφουν πολύ αργότερα. Παράλληλα, το χωριό επηρεάστηκε αρνητικά και από το φαινόμενο της αστυφιλίας, με αποτέλεσμα να κινδυνεύσει από ερήμωση μέχρι και τη δεκαετία του '70. Εκείνη την εποχή αριθμούσε 70 σπίτια, αφού δεν έμεινε τίποτα απ’ τα παλιά αρχοντικά ενώ στα 50.000 στρέμματα λιβαδιών έχουν μείνει κάπου 8-10 χιλιάδες αιγοπρόβατα.
Οι Αετομηλιτσιώτες σήμερα είναι διασκορπισμένοι σε όλη την Ελλάδα. Με την ίδρυση συλλόγων στη Θεσσαλονίκη και στη Λάρισα και κυρίως χάρη στην αγάπη των Αετομηλιτσιωτών το χωριό ξαναζωντάνεψε, με αποτέλεσμα να αριθμεί σήμερα εκατοντάδες σπίτια και οικογένειες. Επίσης, η κτηνοτροφία βρίσκεται σε συνεχή άνοδο, με παραγωγή ντόπιων προϊόντων της Αετομηλίτσας, όπως τυριά (με πρώτο το μανούρι), κρέατα, και τσάι του βουνού. Οι Αετομηλιτσιώτες επιστρέφουν πλέον έστω και σαν παραθεριστές στον τόπο τους και κάθε καλοκαίρι.Το κλίμα του χωριού θεωρείται ιδανικό ,ενώ έχει  καταφύγιο ιδιωτικής ιδιοκτησίας.

Αναχωρήσαμε σύντομα με κατεύθυνση την Πυρσόγιαννη (θεωρείται από τα ωραιότερα πέτρινα χωριά με καλντερίμια)





Η Πυρσόγιαννη είναι κτισμένη σε υψόμετρο 860 μ., στις πλαγιές της κορυφής Στενό (1900μ) της οροσειράς του Γράμμου, λίγο ψηλότερα από το σημείο ένωσης του Γοργοπόταμου με τον μεγάλο ποταμό της περιοχής αυτής, το Σαραντάπορο.   Είναι κτισμένη αμφιθεατρικά, σε σημείο με άριστη θέα προς τα γύρω βουνά και δάση,  λουσμένη όλη την ημέρα από τον ήλιο και περιβάλλεται από πυκνό δρυοδάσος. Απέχει 27,1 χλμ από την Κόνιτσα.
 Επιστροφή για Θεσσαλονίκη μετά από καφέ και τσίπουρο.

Το τέλος της μικρής πενθήμερης περιπέτειας μας, στην γνωριμίας μας με τα σημάδια του χρόνου ,άφησε ποικίλα συναισθήματα ευγνωμοσύνης,πικρίας ,υποχρέωσης .
Κουβαλάμε μέσα μας το πράσινο του Γράμμου, στεφανωμένο με τα χρώματα της Ιριδας  ,
ποτισμένο όμως ανεξίτηλα  με το βαθύ κόκκινο, από το αίμα των προγόνων μας .Είναι καιρός να απελευθερώσουμε το βουνό από τα δεσμά του.

πηγές :(Βικιπαίδεια)(ifms-grammos.gr).(edia-makedonia.gr)(dasologoi.gr)(wordpress.com),(kathimerini.gr)(damiza.wordpress.com)/

8 σχόλια:

  1. Τάσο, τα είπες όλα.. τι θα μπορούσα να προσθέσω στο «συγκινητικό» σας οδοιπορικό ; έμεινα αποσβολωμένη με όσα διάβασα και είδα ! Μπράβο και άξιος ο μισθός σας που κάνατε ένα τέτοιο δύσκολο εγχείρημα ! αλλά έχετε καλή φυσική κατάσταση και αυτό βοήθησε πολύ ! μου άρεσε ο τρόπος της συγγραφής σου, ουσιαστικά μορφώθηκα με όσα διάβασα ! απλά μια και δεν έχουν εξορυχθεί οι νάρκες και κάποια άλλα πυρομαχικά, λογικά τραβήξατε και κίνδυνο να χάσετε ακόμα και την ζωή σας.. κάποτε, βρέθηκα με παρέα από την Καστοριά μέσα στο δάσος, σε βατά σημεία και έμεινα τρελαμένη από την φύση ! να φανταστείς μπήκαμε με ήλιο και συναντήσαμε χιόνια μέσα στο βουνό !

    ένα τεράστιο ευχαριστώ, εκ μέρους όλων των αναγνωστών, που διάβασαν και είδαν την ομορφιά !

    ΑπάντησηΔιαγραφή
    Απαντήσεις
    1. είναι σημαντικό να είσπράτω την ευχαρίστηση και την ουσία της ανάγνωσης από φίλους που εμπιστεύομαι την κρίση τους και την γραφή τους ευχαριστώ

      Διαγραφή
  2. Μπράβο για την προσπάθεια σας,σωματική,αναγνωστική,προσπάθεια γραφής και περιγραφής ενος τόσο πλούσιου ιστορικά αλλά και αισθητικά τόπου.Ευχαριστούμε.

    ΑπάντησηΔιαγραφή
    Απαντήσεις
    1. ευχαριστώ για το σχόλιο μου μεταφέρεται την υπέρβαση την δική μου και των φίλων μου

      Διαγραφή
  3. Σας ευχαριστώ για την ωραία διαδρομή με τις πανέμορφες εικόνες αλλά και τις ιστορίες που μου διηγηθήκατε, μέσω αυτών των εικόνων! Θα προσπαθήσω να επισκεφθώ κάποια από τα μέρη που είδα κι εντυπωσιάστηκα, γιατί μάλλον δεν θα μπορέσω να πάω σε όλα! Και πάλι ευχαριστώ και να είστε καλά! Δημοσθένης Μπαρέκας

    ΑπάντησηΔιαγραφή
    Απαντήσεις
    1. ευχαριστώ για την επίσκεψη σας ,να έχετε καλές διαδρομές, ελπίζω να σας φανεί καλός οδηγός το θέμα

      Διαγραφή
  4. Απαντήσεις
    1. ευχαριστώ Παρασκευή, κάθε φορά που επισκέπτομαι το θέμα επαναφέρω όλες τις υπέροχες εικόνες.Καμία όμως εικόνα δεν μπορεί να γεφυρώσει τις απώλειες που έχει καταγράψει η ιστορία αυτού του τόπου

      Διαγραφή